جایگاه تفکر خلاق در برنامه درسی
مقدمه : از سال 1918 با انتشار کتاب فرانکلین با بیت نخست عنوان برنامه درسی حوزه برنامه ریزی درسی به عنوان حوزه ای علمی ، مورد توجه و مطالعه جدی قرارگرفته است . عالمان حوزه برنامه ریزی درسی مفهوم های گوناگون برنامه درسی را ارائه و مورد بحث قرار داده اند ، ازجمله : 1 ـ موضوع ها و ماده های درسی 2 ـ هدفهای آموزش 3 ـ تجربه های فراگیران 4 ـ فرصت های یادگیری ، برنامه درسی به عنوان موضوعها و ماده های درسی ، مجموعه ای از دانش ها و مهارتهای سازمان یافته و طراحی شده ای را شامل می شود که معلم باید تدریس کند و فراگیران باید آن را یاد بگیرند . برنامه درسی به عنوان هدفهای آموزشی شامل مجموعه ای از هدفهای سلسله مراتبی از پیش تعیین شده است که آموزش ، به منظور تجربه هایی که فراگیران در موقعیت آموزش و یادگیری کسب می کنند اشاره دارد برنامه درسی ، بعنوان فرصتهای یادگیری شامل کلیه یادگیریهای آشکار و پنهان می باشد که فراگیران تحت نظارت مدرسه کسب می نمایند .
ارکان برنامه درسی
1 ـ انتخاب اهداف
2 ـ انتخاب محتوا
3 ـ سازماندهی محتوا
4 ـ انتخاب روشهای یادگیری ـ یاددهی
5 ـ ارزشیابی ( نوروزی و نوروزیان 1382 )
مبانی تعیین هدفهای آموزشی
انتخاب هدفهای آموزشی تحت تاثیر مبانی روان شناختی ، مبانی فلسفی و مبانی جامعه شناختی قرار می گیرد مبانی روانشناختی به ویژگیهای روانی فراگیران ، نیازها ، قوانین رشد و یادگیری ، علایق و استعدادهای مربوط می گردد .
مبانی فلسفی
در تعیین روشها و تصمیمات برنامه درسی به نقل از دال 1989 اینگونه بیان شده فلسفه در هر تصمیم مهمی که برای برنامه درسی و آموزش در گذشته گرفته شده است و در آینده نیز تداوم خواهد یافت دخالت می کند .
مکاتب مختلف فلسفی هریک به نوعی روی برنامه درسی تاثیر می گذارند و هدفهای تعلیم و تربیت با توجه به دیدگاههای آن مکاتب تنظیم می شوند .
برای مثال برنامه درسی از دیدگاه ایده آلیسم چنین است .
مهمترین ویژگی انسان ، روح ( عقل ) اوست ، هدف آموزش و پرورش در این مکتب کمک به رشد عقلانی و پرورش شخصیت می باشد . مواد درسی باید شامل موادی باشد که برای تحقق رشد و تکامل عقلی و اخلاقی ضرورت دارند ، مانند زبان و ادبیات ، منطق و تاریخ ، به نظم و الگوی برنامه درسی توجه فراوان دارد و می کوشد تا مفاهیم را به هم ارتباط دهد . برنامه درسی دارای سلسله مراتب است ، فلسفه و الهیات در راس این سلسله مراتب قراردارد ، ریاضیات به سبب آنکه تفکر انتزاعی را در انسان بارور می کند و با اندیشه های انتزاعی سروکار دارد دارای اهمیت است ( فلامک 1381 ) تاریخ و ادبیات به لحاظ این که منشا الگوهای اخلاقی و فرهنگی هستند بسیار مهم تلقی می شوند در پایین این سلسله مراتب برنامه درسی ، علوم طبیعی و فیزیکی است که با روابط خاص علت و معلولی سروکار دارد . ( ارنشتین وهایکینز 1993 )
پراگماتیسم
این مکتب به دانش به صورت فرایندی که پیوسته در حال تغییر است می نگرد . یادگیری را درگیر شدن فرد در حل مسائل می دانند و از نظر آموزشی به این امر توجه دارد که به فراگیر یاد دهد چگونه تفکری منتقدانه داشته باشد . روش آموزش را حل مساله و اکتشافی می داند یادگیری را فرایند بازسازی تجربه به روش علمی می داند .
از نظر  انسانشناسی ، جوهر و اساس هستی انسان را از راه تجربه و تعامل با محیط می دانند مواد درسی در وهله اول شناخت و مهارتهایی که کودک در زندگی کنونی به آن نیازمند است سپس ریاضیات و علوم تجربی و انسانی که به روش عمل و فعال بودن شاگردان باید صورت گیرد ( ملکی 1382 )
رئالیسم
رئالیسم به برنامه درسی سازمان یافته که موضوع ، محتوا و دانش بطور جداگانه طبقه بندی شده باشند تاکید دارد این مکتب معتقد است جهان از راه به کار بردن حواس و عقل قابل فهم است ، هدف تربیتی را شناخت جهان از راه مطالعه مستقیم جهان طبیعی و کشف قوانین حاکم بر آن به روش استقرایی می داند . مواد درسی در وهله اول ، علوم تجربی و ریاضیات ، سپس علوم انسانی و اجتماعی است ( همان منبع ص 28 )
اگزیستانسیالیزم
این مکتب معتقد است که فراگیران در انتخاب آنچه می آموزند و نیز در تشخیص آنچه حقیقت می پندارند آزادانه ، از برنامه درسی نظامند و رشته های سازمان یافته درسی اجتناب می کند از نظر این مکتب مهمترین نوع دانش ، مربوط به وضعیت افراد انسانی و گزینشهای اوست . مدرسه باید جایی باشد که معلم و دانش آموز بتوانند بحث و گفتگو درباره زندگی و انتخابهایشان را دنبال کنند ( ارنشتین و هایکینز 1993 )
وقتی هدفهای برنامه درسی باتوجه به مکاتب فلسفی استخراج شدند ، ممکن است در طبقه بندیهای مختلفی از جمله شناختی ، عاطفی و روان حرکتی تنظیم شود .
در رابطه با محتوا و سازماندهی آن و ارزشیابی در ادامه این بحث مفصل بررسی خواهد شد اینک به چند مفهوم برنامه درسی که در انتخاب محتوا نقش اساسی دارند اشاره ای می نمائیم ( سازماندهی محتوا از اهداف اساسی این پژوهش می باشد . )
برنامه درسی
برنامه درسی طرحی جهت آماده کردن مجموعه ای از فرصتهای یادگیری و شامل اهداف ، محتوا ، وسایل آموزش ، فعالیتها و تجربیات یادگیری ، روشهای یاددهی ، یادگیری ، شرایط و امکانات و ارزشیابی می باشد . ( شریعتمداری 1370 ص 7 )
عناصر برنامه درسی
1 ـ چهارچوبی از مقدمات و مفروضات درباره فراگیر و جامعه
2 ـ اهداف عمومی و اختصاصی
3 ـ محتوا یا ماهیت موضوع
4 ـ مدلهای انتقال از جمله روشها و محیطهای یادگیری
5 ـ ارزشیابی
مراحل برنامه ریزی درسی
1 ـ آماده سازی رؤس برنامه درسی
2 ـ تهیه و تدوین مواد و وسایل آموزشی
3 ـ اجرا ( مشایخ به نقل از لوی ، 1382 ، ص 30 )
الف ) تعیین هدفها
ب ) طراحی حیطه برنامه ها و برنامه های درسی
ج ) انتخاب و اجرا کردن روشهای آموزشی که معمولا به وسیله معلمان صورت می گیرد .
د ) ارزشیابی ؛ ( فلامک 1381 ، به نقل از پورظهیر 1371 ، ص 184 )
بعد از اشاره ای کوتاه که درخصوص بعضی از مفاهیم درسی بعمل آمده ، در اینجا به چگونگی سازمان دهی محتوای برنامه درسی جهت پرورش تفکر خلاق به روش تحقیق ـ محور پرداخته می شود .
در چهارچوب نظری سازماندهی محتوا ، مفهوم سازمان دهی ، انواع روشهای سازماندهی ، اصول اساسی سازماندهی در نظام مفهومی معین ارائه می شوند ابتدا به تعریف محتوا پرداخته می شود . در امر تدریس باید چیزی را به کسی یاد داد این کس دانش آموز است و آن چیز محتوا است . محتوا می تواند به عنوان دانشها ، مهارتها ، گرایشها و ارزشیابی توصیف گردد که می بایست یاد گرفته شوند .
« محتوا عبارت است از مجموعه مفاهیم ، مهارتها و گرایشهایی که از سوی برنامه ریزان انتخاب و سازماندهی می شود در عین حال محتوا آثار حاصل از فعالیتهای یاددهی ـ یادگیری معلم و شاگرد را نیز در برمی گیرد . » ( ملکی 1381 ، ص 64 )
محتوا ، ممکن است به صورت متون و کتب درسی تدوین شود رایج ترین شکل محتوای مکتوب ، همان کتابهای درسی است .
محتوا ممکن است به صورت متون و کتب درسی تدوین شود رایج ترین شکل محتوای مکتوب همان کتابهای درسی است .
محتوا ممکن است به صورت شفاهی باشد مانند توضیحات معلم در تدریس
در مجموع می توان محتوا را معادل برنامه درسی فرض نمود زیرا حقایق خاص ، عقاید ، اصول ، مسائل و موارد مختلف دیگر معمولا در یک درس خاص گنجانده می شود .
ملاک انتخاب محتوا
1 ـ اعتبار علمی : محتوا باید از نظر علمی معتبر باشد ، یعنی مفهوم و اصولی که آموزش داده می شود اعتبار علمی داشته باشد .
2 ـ متناسب بودن با نیازهای فراگیران
3 ـ سازماندهی مناسب ، اجزاء و عناصر محتوا به نحوی سازماندهی گردد که یکدیگر را تقویت کنند و باعث یادگیری موثر گردند .
4 ـ با هدفهای درسی و نظام آموزشی مرتبط باشد .
5 ـ با شرایط و ویژگیهای فرهنگی ، محیطی و اجتماعی ارتباط داشته باشد .
6 ـ با زندگی روزمره دانش آموزان مرتبط باشد .
7 ـ روحیه تحقیق و فعالیت یادگیری را پرورش دهد .
8 ـ اطلاعات صحیح و معتبری را با استفاده از آخرین یافته های علمی ارائه نماید .
9 ـ موجب پرورش تفکر خلاق گردد
10 ـ درجهت برآوردن نیازهای فردی و جمعی باشد .
سازماندهی محتوا
به معنی تنظیم اجزاء و عناصر محتوا است به نحوی که باعث یادگیری موثر گردند .
محتوا به منزله مصالح یک ساختمان و سازماندهی محتوا به منزله چیدن و ترکیب کردن مصالح برای ساختن یک بناست ( ملکی 1372 )
ملاک سازماندهی محتوای برنامه درسی
معمولا برای سازماندهی برنامه درسی سه ملاک اساسی ذکر می شود .
1 ـ توالی 2 ـ تداوم 3 ـ وحدت
الف ) توالی را می توان تنظیم مواد یا تجارب یادگیری به صورت پیاپی نامید .
می توان در رابطه با توالی سازماندهی محتوا این سه سوال را مطرح کرد ـ چه چیزی ترتیب توالی آموزش را باید تعیین کند ـ چه چیزی به دنبال چه چیزی باید بیاید و چرا ـ بهترین زمان مناسب برای فراگرفتن موضوع معین کدام است .
در توالی ، چگونگی پشت سرهم قرارگرفتن عناصر و اجزای مختلف محتوا مورد توجه قرارگیرد موضوع بحث در توالی ، چگونگی ترتیب ارائه هریک از اجزای یک موضوع درسی است مانند :
الف ) از آسان به مشکل
ب ) تنظیم براساس پیش نیازها
ج ) ترتیب زمانی
د ) توالی مطالب از کل به جزء
این روند معمولا در برنامه های درسی رعایت می گردد البته سازماندهی از کل به جزء با توجه به بعضی از مکاتب مانند رفتارگرایی ممکن است در بعضی مواد درسی از جزء به کل سازماندهی شود .
در مجموع غرض از توالی ، تکرار مطالب یادگیری نیست . بلکه تنظیم محتوا ، تجارب یادگیری به نوعی از ترتیب است که امر یادگیری را با توجه به رشد یادگیرنده تسهیل نماید .
ب ) تداوم ( مداومت )
تداوم به معنی پیش بینی فرصتهای پی درپی و مداوم برای تعمیق و گسترش معلومات و مهارتها به طور پیشرونده است . ( پورظهیر 1371 ، ص 184 )
تداوم به توالی ارتباط دارد با این وجود تداوم در فرد هنگامی ایجاد می شود که او در طول زمان پیشرفت کرده و ترتیبی از تجربیات را به صورت عمودی کسب نموده است . در حالی که توالی به وسیله طرح ریزان برنامه درسی و معلمان تنظیم شده و از این نظر نسبت به فراگیر خارجی می باشد تداوم نسبت به فراگیر درونی است بهرحال تنظیم محتوا با رعایت اصل توالی می تواند تداوم یادگیری را برای یک فردگیر به وجود آورد . ( سیلور و همکاران ترجمه خوی نژاد ، 1372 ، به نقل از فلامک 1381 )